021-22664813   |  021-22664702

مسئولیت پزشک و نقش اخذ برائت و تقصیر پزشک

مسئولیت پزشک و نقش اخذ برائت و تقصیر پزشک

ممکن است برای بسیاری از پزشکان و بیماران این سوال مطرح باشد که اخذ برائت چه تاثیری در مسئولیت­های پرشکان خواهد داشت. برائت در عملیات پزشکی به توافقی فی مابین پزشک و بیمار گفته می­شود که در آن از پزشک در مقابل خسارات و صدماتی که ممکن است در طول فرآیند درمانی به بیمار وارد شود، سلب مسئولیت می­شود. این توافق که اغلب قبل از اقدامات پزشکی از بیمار اخذ می­شود، برخلاف تصور عامه طبق قانون جدید مجازات اسلامی اثر چندانی ندارد و مهم آن است که پزشک اقدامات پزشکی مانند جراحی، تجویز دارو و … را مطابق با موازین انجام داده و مرتکب تقصیر نشود. به عبارت دیگر مهم­ترین شرط تاثیر برائت، عدم تقصیر است. در ادامه برای اطلاع بیشتر، شرایط تاثیر برائت و مصادیق تقصیر و نحوه رسیدگی به پرونده­های پزشکی و مجازات­های احتمالی پزشکان مورد بررسی قرار می­گیرد.

شرایط تاثیر اخذ برائت از بیمار

ممکن است در ابتدا این چنین تصور شود که به صرف اخذ برائت از بیمار، مسئولیت پزشک منتفی خواهد بود. این درحالی است که اخذ برائت از بیمار، برای آن که موثر باشد می­بایست شرایطی را داشته باشد.

۱- حذاقت و تخصص: برائتی که در قانون پیش بینی شده است، مربوط به پزشکی است که ماهر و متخصص است و در صورتی که پزشک، فاقد تخصص و مهارت لازم باشد در هرحال مقصر محسوب شده و مسئولیت خواهد داشت.

۲- رعایت حدود اذن: شرط دیگری که برای تاثیر برائت وجود دارد این است که پزشک، محدوده برائت و رضایت بیمار را رعایت کند. به عنوان مثال در صورتی که بیمار در خصوص کشیدن یا پر کردن دندان پوسیده خود به دندانپزشک رضایت دهد و دندانپزشک، دندان دیگر آن بیمار را بکشد، مسئولیت او محرز و مسلم است، حتی اگر آن دندان کشیده شده، سالم نبوده و نیاز به اقدامات درمانی داشته باشد.

۳-عدم تقصیر: شرط برائت تا زمانی موثر است که پزشک در انجام اعمال خود مرتکب تقصیر و خطایی نشده باشد. زیرا بیمار، پزشک را از خسارات ناشی از معالجه معاف کرده است، نه زیان­های ناشی از تقصیر. پزشک می­تواند با مراجعه به کتب مرجع، ثابت کند که وفق اصول رفتار نموده و مرتکب تقصیر نگردیده است.

۴- اهلیت بیمار: بدیهی است که کسی که رضایت می­دهد می­بایست اهلیت داشته باشد. در رابطه با محجورین اعم از نابالغ و مجنون یا شخصی که بیهوش است، رضایت ولی یا قیم آنان لازم است. البته در موارد اورژانسی و ضروری که اخذ برائت میسر نباشد و پزشک برای نجات بیمار، طبق مقررات اقدام به معالجه نماید. مطابق ماده ۴۹۷ قانون مجازات اسلامی، پزشک ضامن صدمات احتمالی نخواهد بود.

آثار برائت و تقصیر

مطابق ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسـلامی مصوب ۱۳۹۲، اخذ برائت تنها زمانی اثر حقوقی دارد که پزشک در عملیات پزشکی مرتکب تقصیری نشده باشد. بدین ترتیـب، ارتکـاب هرگونه تقصیر از ناحیه­ی پزشک، موجب مسئولیت وی خواهـد بـود و اخـذ برائـت از بیمار تاثیری در آن نخواهد داشت. بنابراین به این دلیل که رکن اصلی مسئولیت پزشک تقصیر اوست. می­بایست مفهوم و آثار تقصیر شناخته شود.

تبصره ۱ ماده‌ی ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ در رابطه با تقصیر مقرر می‌دارد:« تقصیر اعم از بی احتیاطی و بی مبالاتی است. مسامحه، غفلت، عدم مهارت، عدم رعایت نظامات دولتی و مانند آن‌ها، حسب مورد، از مصادیق بی احتیاطی و بی مبالاتی محسوب می‌شود.» این ماده تقصیر را به صورت عام تعریف کرده است که در این بخش به بیان مصادیق آن در عرصه پزشکی می­پردازیم:

بی احتیاطی: بی احتیاط کسی است که فعلی را که افراد قانون گرا و متعارف انجام نمی­دهند، انجام می­دهد. در حوزه پزشکی، می­توان انجام اعمال جراحی غیرضروری را مصداق بی احتیاطی دانست. به عنوان مثال، هیدروسل که نوعی بیماری بیضه در کودکان است و اصولا نیازی به جراحی ندارد یا در جایی که پزشک معاینات لازم را انجام نداده و به صرف احتمال عفونت آپاندیس، بیمار را جراحی کرده باشد و بعد متوجه شود آپاندیس بیمار عفونت نکرده است.

بی مبالاتی: بی مبالات کسی است که فعلی افراد قانون گرا و متعارف، انجام می­دهند، انجام نمی­دهد. بی مبالاتی برعکس بی احتیاطی، ترک فعل است. مانند پزشکی که محل جراحی را پس از جراحی به درستی بخیه نمی­کند یا شیئی را در بدن بیمار جا می­گذارد. یا پرستاری که در تزریق پنی سلین ابتدا با دوز پایین حساسیت احتمالی بیمار را بررسی نمی­کند.

عدم مهارت: عدم مهارت به معنی تخصص نداشتن در کاری است. به عنوان مثال جراح چشمی که مبادرت به جراحی ارتوپدی کند و منجر به آسیب یا مرگ بیمار شود مجرم خواهد بود. یا با تجویز دارو در حوزه غیرتخصصی خود به بیمار آسیب وارد کند. لازم به ذکر است که مهارت منحصر به مدرک دانشگاهی نیست و اگر پزشک در حوزه تخصصی خود نیز دارویی نامرتبط را تجویز کند فاقد مهارت تشخیص داده می­شود و مسئولیت دارد.

عدم رعایت مقررات دولتی: مقررات و نظامات دولتی در حوزه پزشکی شامل تمامی قوانین و آیین­نامه­هایی است که در جهت حسن اجرای اقدامات پزشکی از سوی مجلس یا سایر مقامات ذیصلاح تصویب شده است. مهم­ترین مصداق آن را می­توان سقط جنین دانست که در موارد غیرضروری و بدون اخذ مجوز جرم انگاری شده است. هرگاه چنین عملیاتی منجر به آسیب یا مرگ بیمار شود، پزشک مقصر شناخته شده و مسئولیت خواهد داشت. البته اقدام به سقط جنین بدون مجوز در صورتی که باعث آسیبی هم نشود به خودی خود جرم است. مثال دیگر، کارآموزان جراحی هستند که بدون نظارت پزشک سرپرست حق انجام جراحی را ندارند و در غیر این صورت مسئول مرگ یا صدمات جانی خواهند بود.

مسامحه: مسامحه به معنی آسان گرفتن و سهل انگاری است. منظور از مسامحه در امر پزشکی همان آسان گیری و سهل انگاری در امر پزشکی است که ممکن است همزمان مصداقی از بی احتیاطی یا بی مبالاتی هم باشد. مثال آن می­تواند موردی باشد که پزشکی عملیات جراحی را در منزل انجام دهد و شرایط غیربهداشتی منجر به عفونت و مرگ بیمار شود. حتی در موردی که جراحی نیاز به اتاق عمل ایزوله و استریل شده داشته باشد اما پزشک آن را در مطب انجام دهد و آسیبی به بیمار وارد شود مسئول خواهد بود.

غفلت: غفلت به معنای فراموش کردن و از یاد بردن است و مصداق آن در عرصه پزشکی می­تواند موردی باشد که پزشک فراموش کند به بیمار اطلاع دهد که بیماری هموفولی دارد و یا از یاد ببرد که داروی خاصی را برای جلوگیری از خونریزی شدید در هنگام جراحی استفاده نماید.

فرآیند رسیدگی و مجازات­های مقرر برای پزشکان

در اختلافات میان پزشکان و بیماران اصولا دو مسیر عمده برای شکایت وجود دارد که طرح در یک مرجع مانع طرح در مرجع دیگر  نیست، به این معنا که می­توان در هر دو شکایت طرح کرد. مسیر اول شکایت از پزشک از طریق نظام پزشکی است. از آن جا که این مرجع، یک مرجع صنفی است احکامی که صادر می­کند محدود به توبیخ، تعلیق پروانه پزشکی و … است. بدین ترتیب اخذ دیه در این مرجع امکانپذیر نخواهد بود.

مسیر دوم طرح شکایت کیفری در دادسرای عمومی و انقلاب است که البته در برخی از شهرها مانند تهران دادسرای ویژه  در خصوص جرایم پزشکی وجود دارد. دادسرا ابتدا پرونده را برای اظهار نظر به «هیات بدوی انتظامی» مستقر در نظام پزشکی یا مراکز پزشکی قانونی ارسال می­کند. در پزشکی قانونی تقصیر (در صورت وقوع)‌ و میزان آن احراز می­شود. در صورتی که این نظر دلالت بر تقصیر به هر میزان داشته باشد، دادسرا با صدور کیفرخواست و یا قرار مجرمیت، پرونده را به دادگاه کیفری ۲ ارجاع می­دهد و در دادگاه حکم به محکومیت صادر می­شود. در صورتی که تقصیری احراز نشود دادسرا قرار منع تعقیب صادر می­کند.

در مرحله دادسرا به جهت الزام صدور قرار در مرحله تفهیم اتهام، پزشک می­بایست در جلسه اول، بیمه مسئولیت مدنی خود را به همراه داشته باشد تا با استفاده از این بیمه برای پزشک قرار کفالت صادر شود. به این ترتیب از بازداشت شدن پزشک جلوگیری به عمل می­آید.

در رابطه با مجازات پزشک، در صورتی که عملیات درمانی که پزشک صورت داده، منجر به مرگ بیمار شود، از آن جا که چنین قتلی غیرعمد تلقی می­شود مشمول ماده ۶۱۶ قانون مجازات اسلامی خواهد بود. مطابق این ماده:

«در صورتی که قتل غیرعمد به واسطه بی احتیاطی یا بی مبالاتی یا اقدام به امری که مرتکب در آن مهارت نداشته است یا به سبب عدم رعایت نظامات واقع شود مسبب به حبس از یک تا سه سال ، نیز به پرداخت دیه در صورت مطالبه از ناحیه اولیای دم محکوم خواهد شد مگر اینکه خطای محض باشد.»

با این وجود بخش نامه­ای از سوی رییس قوه قضاییه در سال ۹۳ به مراجع قضایی ابلاغ گردیده است و رییس وقت قوه قضاییه در آن اعلام داشته است:

«…ضرورت دارد قضات دادگاه­ها در رسیدگی به جرایم پزشکی نظر به حساسیت مشاغل پزشکی و با ملاحظه جایگاه متهم، دفعات یا کیفیت ارتکاب، قصد و نیت احسان به بیمار و سایر جهات مخففه درصورتی که قتل غیرعمد به واسطه بی احتیاطی یا بی مبالاتی یا به سبب عدم رعایت نظامات واقع شود، در تعیین کیفر با رعایت فصل نهم قانون مذکور … حسب مورد از مجازات جایگزین حبس از نوع جزای نقدی و یا دوره مراقبت استفاده نمایند.»

اگرچه بخش نامه­های قوه قضاییه جنبه الزام آور ندارد اما در عمل مشاهده می­شود که قضات در خصوص جرایم پزشکان با استناد به این ماده از حکم به حبس خودداری می­کنند.

در رابطه با صدماتی که منجر به فوت نشود نیز در صورت احراز تقصیر پزشک دادگاه به دیه حکم خواهد نمود. از آن جا که ماهیت آن خسارت است و نه مجازات، بیمه­های مسئولیت مدنی پزشکان می­تواند در جبران خسارت مورد استفاده قرار گیرد.

دپارتمان حقوق کیفری گروه حقوقی گرشا با بهره گیری از وکلای زبده و مجرب و اطلاعات به روز در زمینه حقوق پزشکی آماده ارائه خدمات به موکلین خود اعم از پزشکان و بیماران می­باشد.

گروه حقوقی گرشا

برای مشاوره حقوقی، با یک وکیل مجرب تماس بگیرید!

از ساعت ۹ صبح تا ۶ عصر

مهسا دادجو

وکیل پایه یک دادگستری | متخصص دپارتمان کیفری

اشتراک گذاری

مطالب بیشتر

حضانت-فرزند-در-قانون-جدید

حضانت فرزند در قانون جدید

حضانت فرزند یکی از مهم ترین تکالیف والدین است، اهمیت مبحث حضانت به اندازه‌ای است، که هم در قانون مدنی و هم در قانون حمایت

در کنار شما هستیم

برای کسب اطلاعات و جزئیات دقیق‌تر با مشاوران گروه حقوقی گرشا تماس بگیرید.

صفر تا صد معاملات خودرو

گروه حقوقی گرشا برگزار می کند. کارگاه حضوری صفر تا صد معاملات خودرو ویژه نمایشگاه داران و معامله کنندگان خودرو ۱۲ اسفند ۱۴۰۲ ساعت ۱۵

پرداخت وجه بدون اخذ رسید

در روابط روزمره ممکن است اتفاق بیفتد که به درخواست کسی و بدون وجود طلبی از جانب او، پولی را به وی دهید و به

قرارداد EPC چیست؟

قرارداد EPC راهنمای جامع برای کارفرمایان و پیمانکاران در پروژه‌های عمرانی و صنعتی قرارداد EPC چیست؟ قرارداد EPC (مهندسی، تدارکات و ساخت) یک نوع نوین

Whatsapp
سلام، چطور می‌توانیم در خدمت شما باشیم؟
سلام، چطور می‌توانیم درخدمت شما باشیم؟

Hello, How can we help you?